عبد الحسين خان ملك المؤرخين ( لسان السلطنه )
1102
مرآت الوقايع مظفرى ( فارسى )
يمن و در اين سال كه ميان عساكر عثمانى و خليفهء يمن جدال شده ، بيست و هفت نفر از عسكر عثمانى بيعت به خليفهء يمن نمودهاند و فتح با خليفهء يمن شد . دولت عثمانى خيال دارد از آناطولى « 1 » قشون فراوان به آن صوب بفرستد . چون هواى يمن گرم است ، مشكل است كارى از پيش ببرند . واقعهء كربلا يكى از مأمورين عثمانى به دكان يكى از ايرانىها براى اخذ ماليات آمد . ايرانى گفت : وقت ديگر مىپردازم . قبول نكرد و او را به سختى به محكمه برد . قاضى تف به روى ايرانى انداخت و به ضرب و شتم ماليات را از او گرفت . ايرانى تفصيل را به قونسول ايران گفت اعتنايى نكرد . ناچار جمعى از اهالى ايران را كه بالغ از دو هزار نفر بود اجتماع كرده نطق مؤثرى نمود . تمام گريستند . بعد ناچار به قونسولخانهء انگليس متحصن شدند . والى بغداد اخبار به باب عالى داد . جواب آمد كه سختگيرى براى اخذ ماليات از ايرانىها نشود . پانزده هزار ايرانى ساكن آنجا حاضر شدهاند كه اگر دولت عثمانى سختى نمايد براى دفاع حاضر باشند . خطابهء شاه محققا آنچه از دولت خواهش شده كافى از اصلاحات ملكيه و سيادت مليّه نتواند بود . در اين موضوع ، آنچه شما هم بحث نموده و مىنماييد ، كفايت از سعادت ابدى ملت و دولت نخواهد كرد . چون مىدانم شما نكتهء اصلى را به گمان عدم قبول ما و يا به ملاحظات ديگر موضوع بحث قرار نمىدهيد ، خودمان بالصراحة تشريح مىنماييم . افتتاح عدالتخانه و اجراى قانون اساسى فرع انتظام وزارتخانهها و ادارات دولتى از جزئى و كلى است . بايد جميع وزرا مستقل در امور خود و مسئول در وظيفهء خويش باشند و هيچ يك در كار ديگرى نتواند تصرف نمود و امور هر وزارتخانه به مشورت مجلس وزرا به اكثريت آراء فيصل شود و خدمات را بايد به اندازهاى به رجال سپرد كه با كمال تسلط از عهدهء انجام آن بيرون توانند آمد . البته قانون اساسى و عدالتخانه تا درجهاى حاوى بر اين امور هم تواند شد ولى كافى از جميع مهمات نخواهد بود . اينك كه ذات اقدس مصمم در اصلاحات ملكيه و مليه است به اين قناعت نخواهيم كرد و به تجربياتى كه از ايام وليعهدى تا امروز در داخله و خارجه حاصل گرديده فقط اين مراتب را كافى از ترقيات معنويه و روحانيهء يك ملت و دولت نتوانيم قرار داد و تا
--> ( 1 ) . آناطولى يا آنادولى قسمت آسياى دولت عثمانى ( تركيه امروزى ) يعنى همان شبه جزيرهء آسياى صغير است .